For up to £250 Bonus for sports, use our exclusive bet365 Bonus www.abonuscode.co.uk Claim your bonus and start betting at bet365 now.

Άυν Ραντ και η φιλοσοφία του Αντικειμενισμού: Ας προσέξουμε λίγο περισσότερο τον εαυτό μας.

Το Σάββατο 5 Νοεμβρίου, στις 18.30, ένα σημαντικό γεγονός θα λάβει χώρα στην Αθήνα που θα κινήσει το ενδιαφέρον των φίλων της ελευθερίας στην πόλη αλλά που αφορά όλους και όλες μας. Το ΑΚΡΟ (Αριστοτέλειο Κέντρο για το έργο της Ραντ και τον Ομπτζεκτιβισμό) του ΚΕΦίΜ –«Μάρκος Δραγούμης» θα παρουσιάσει το πρώτο φιλοσοφικό έργο της Άυν Ραντ που μεταφράζεται στα Ελληνικά. Η «Αρετή του Εγωισμού», ( The Virtue of Selfishness )έρχεται στο ελληνικό κοινό, ένα βιβλίο που έχει πουλήσει 1.3 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως. Το βιβλίο αποτελεί μια συλλογή δοκιμίων που δημοσιεύθηκαν την περίοδο 62-64, και που αποτυπώνει την φιλοσοφία του Αντικειμενισμού και του έλλογου εγωισμού χωρίς την πλοκή και τους ήρωες των μυθιστορημάτων της.

Η Άυν Ραντ είναι μια φιλόσοφος που προκαλεί μεγάλη αναταραχή στο δημόσιο διάλογο. Οι πολέμιοι της την θεωρούν σχεδόν μια διαβολική παρουσία. Κάποιοι θαυμαστές της την έχουν ανάγει στην απόλυτη αλήθεια. Σε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσω να διευκρινίσω δύο κοινές παρανοήσεις για τις ιδέες της Ραντ, της φιλοσοφίας του Αντικειμενισμού και της έλλογης ιδιοτέλειας. Υπάρχει πολύς κόσμος που απορρίπτει την φιλοσοφία της Ραντ γι’ αυτούς ακριβώς τους λόγους χωρίς να γνωρίζει πως η Ραντ δεν υποστήριζε αυτές τις θέσεις.

Η πρώτη είναι πως η Ραντ αδιαφορεί για την βοήθεια στον πλησίον και μάλιστα την καταδικάζει. Δεν ισχύει. Η Άυν Ραντ δεν έχει κανένα πρόβλημα με τον καθένα από εμάς να βοηθά τον διπλανό μας αρκεί αυτό να μην γίνεται σε βάρος του εαυτού μας και αρκεί να μην το κάνουμε ως ‘ηθική επιταγή’ επειδή μας το επιβάλει είτε ένας νόμος είτε μια ηθική. Έτσι ας πάρουμε δύο πολύ κοινά παραδείγματα και να δούμε πως εφαρμόζεται η αρχή του έλλογου εγωισμού στην καθημερινότητα: Η βοήθεια σε έναν γείτονα που έχει ανάγκη και το πολύ κλασσικό παράδειγμα του νερού στον διψασμένο στην έρημο.

Στο πρώτο παράδειγμα ο γείτονας βρίσκεται σε μια έκτακτη ανάγκη, έχει αρρωστήσει και χρειάζεται χρήματα. Για την Ραντ αν μπορείτε να κάνετε κάτι που δεν θα βάλει σε κίνδυνο την δική σας ζωή, μπορείτε να το κάνετε. Όχι γιατί πρέπει, αλλά γιατί ως ένας κοντινός σας συνάνθρωπος είναι απόδειξη της ακεραιότητας σας αφού θεωρείτε τον γείτονα ως φίλο σας να τον βοηθήσετε στην ανάγκη του. Μπορείτε να δώσετε χρήματα να ξεπεράσει αυτή την δύσκολη κατάσταση. Η Ραντ δεν το καταδικάζει αυτό. Καταδικάζει να του δώσετε τα χρήματα που εσείς χρειάζεστε για να ταΐσετε την οικογένειά σας. Αν έχετε 10,000 ευρώ στην τράπεζα και ο γείτονας χρειάζεται έκτακτα 100, αυτό δεν είναι θυσία. Αν έχετε 1000 ευρώ στην τράπεζα και τα δώσετε στον γείτονα, τότε αυτό αποτελεί θυσία, και η Ραντ το βλέπει ως κάτι το καταστροφικό για τον εαυτό σας και για τους ανθρώπους που βρίσκονται γύρω σας και τις αξίες που λογικά θα έπρεπε να βρίσκονται πάνω από τον γείτονα (πχ τα παιδιά σας ή την σύντροφό σας ή την ίδια σας τη ζωή). Και ακόμα και αν είναι συνεπές να βοηθήσετε τον γείτονα σε μια δύσκολη κατάσταση, αυτό δεν σημαίνει πως ο σκοπός της ζωής σας θα πρέπει να είναι να συντηρείτε τον γείτονα από τούδε και στο εξής, δίνοντας του διαρκώς βοήθεια.

Στο δεύτερο παράδειγμα, ας υποθέσουμε πως βρίσκεστε στην έρημο και προσπαθείτε και εσείς να επιβιώσετε έχοντας νερό. Μπορεί να σας φτάσει μπορεί και να μην σας φτάσει μέχρι να ξεφύγετε από την ζέστη και την ανομβρία. Βρίσκετε κάποιον που έχει ξεμείνει από νερό. Πάρα πολλοί θεωρούν αυτονόητο πως πρέπει να δώσετε νερό. Αλλά πόσο; Είναι σωστό ή αποδεκτό να δώσετε όλο το νερό σας σε αυτόν που δεν έχει και να μείνετε εσείς χωρίς νερό; Αυτήν την πτυχή του ερωτήματος δεν συνηθίζεται να την σκεπτόμαστε. Συνήθως αυτοί που κάνουν την ερώτηση υποθέτουν πως εσείς οδηγείτε βυτιοφόρο γεμάτο με νερό και ο άλλος πεθαίνει της δίψας. Αν ισχύει κάτι τέτοιο ούτε η Ραντ θα εναντιώνονταν στο να δώσετε νερό στον συνάνθρωπό σας. Αλλά αν το δικό σας νερό μπορεί να λείψει σε εσάς τόσο που να μην μπορέσετε να επιβιώσετε; Όλοι ξέρουμε πως αν θυσιαστείτε για τον συνάνθρωπό σας, αν πεθάνετε εσείς για να ζήσει αυτός μεγάλο τμήμα της κοινωνίας θα σας θεωρήσει άγιο. Αυτό δεν αλλάζει το γεγονός πως εσείς καταστρέψατε την ζωή σας.

Για την Ραντ η ζωή ενός ανθρώπου πρέπει να ωφελείται από τις δράσεις, τους σκοπούς και τις αξίες του. Στις συναλλαγές του με τους άλλους ανθρώπους θα πρέπει να ανταλλάσσει περισσότερη αξία από αυτή που δίνει. Να σημειώσουμε εδώ πως αξία δεν σημαίνει μόνο χρήμα ή οικονομικό όφελος, αλλά μπορεί να είναι και συναισθηματική αξία, ή οτιδήποτε μας προσφέρει ευχαρίστηση. Για κάποιον μπορεί έχει περισσότερη αξία ένα κινητό τηλέφωνο ή ένα αυτοκίνητο από το χρηματικό ποσό που δίνει. Μια φιλία μπορεί να έχει περισσότερη αξία από ένα χρηματικό ποσό. Μία καλή πράξη μπορεί να έχει περισσότερη αξία από ένα χρηματικό ποσό. Αν όλοι και όλες λαμβάνουμε περισσότερη αξία από αυτή που δίνουμε στις συναλλαγές μας, τότε όλοι και όλες θα είμαστε περισσότερο ευτυχισμένοι και ευτυχισμένες. Θα έχουμε περισσότερη ευδαιμονία για να δανειστούμε έναν όρο από τον Αριστοτέλη που είναι ο μοναδικός φιλόσοφος που θαύμαζε η Ραντ. Η ιδέα πως σε μια συναλλαγή όταν κάποιος κερδίζει ο άλλος χάνει, είναι φυσικά μια παρωχημένη και αποδεδειγμένα λανθασμένη θέση. Οι εθελούσιες συναλλαγές, αυτές στις οποίες τα μέρη εκτιμούν έλλογα τα δεδομένα και τις ανάγκες τους και προβαίνουν σε αυτές τις συναλλαγές χωρίς εξαναγκασμό, δημιουργούν αξία για όλα τα μέρη. Αρκεί οι αξίες και οι στόχοι που θέτει κάποιος να είναι έλλογα ιεραρχημένες. Και εδώ ερχόμαστε στην δεύτερη παρανόηση για την φιλοσοφία της Ραντ.

Πολλοί πιστεύουν πως η Ραντ υποστηρίζει πως ο καθένας μας μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, να πιστεύει ό,τι θέλει και αφού αυτό το λέμε εμείς ως άτομα τότε αυτό είναι το σωστό και το λογικό. Και πάλι αυτό που υποστηρίζει η Ραντ δεν έχει καμία σχέση με το παραπάνω. Η Ραντ πιστεύει πως οι αξίες που η επίτευξή /απόκτηση τους θα μας βοηθήσουν να είμαστε ευτυχισμένοι πρέπει να υπόκεινται στην λογική και στην πραγματικότητα. Αν λογικά αυτό που θέτεις ως αξία σε ωφελεί και μάλιστα σε ωφελεί μακροπρόθεσμα τότε είναι ορθά τοποθετημένο. Έτσι αν κάποιος πει: «Θέλω να δίνω χρήματα για να αγοράζω ναρκωτικές ουσίες αντί να ταΐζω τα παιδιά μου, και κανείς δεν μπορεί να μου πει τίποτα γιατί έτσι εγώ ιεράρχησα τις αξίες μου», αυτό δεν γίνεται αποδεκτό από την φιλοσοφία της Ραντ και η Ραντ (όπως άλλωστε κάθε έλλογος κριτής) θα το καταδίκαζε γιατί δεν υπάρχει καμία λογική ιεράρχηση αξιών που θα έβαζε τις ναρκωτικές ουσίες πάνω από το φαγητό των παιδιών κάποιου.

Υπάρχουν πολλές άλλες παρανοήσεις στο έργο της Ραντ και θα ασχοληθούμε με αυτές σε άλλα άρθρα. Ελπίζω πως ο διάλογος και η συζήτηση που θα κάνουμε στην παρουσίαση του βιβλίου, θα βοηθήσει να ξεκαθαρίσει λίγο η κατάσταση με την φιλοσοφία της Άυν Ραντ και να δούμε το έργο της χωρίς τη δαιμονοποίησή της και τις παρανοήσεις.

Εκτιμώ πως η Ραντ με την φιλοσοφία της έχει προσφέρει ένα πολύ ισχυρό θεμέλιο για την ελευθερία και τον άνθρωπο. Ενώ πολλές φορές οι υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς και της ελεύθερης κοινωνίας υπερασπίζονται τα ιδανικά τους με πρακτικά και ωφελιμιστικά επιχειρήματα, καταλήγουν να αγνοούν την ηθική και την φιλοσοφία με αποτέλεσμα η υπεράσπιση αυτή να είναι ελλιπής. Νομίζετε πως η ηθική και η φιλοσοφία δεν έχουν σχέση με αυτά που ζούμε τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα; Πως αποκτά άραγε κάποιος το δικαίωμα να φορολογήσει το εισόδημά σας, την περιουσίας σας και την επιχείρηση σας. Πως αποκτά το κράτος το δικαίωμα να παρέμβει στη ζωή σας, απαιτώντας το χρόνο σας για άχρηστες διαδικασίες; Πως καταλήγετε υπόλογοι και υπόλογες σε συλλογικές οντότητες, επαγγελματικούς συλλόγους, ασφαλιστικά ταμεία, εκκλησία, συνδικάτα, στρατό και κράτος στην καθημερινότητα σας; Αποκτούν αυτά τα ‘δικαιώματα’ και την δυνατότητα, όταν έχει εμπεδωθεί πως η ζωή σας δεν ανήκει σε εσάς αλλά ανήκει σε κάποιους άλλους. Τα καταφέρνουν όταν εσείς ως άτομο παύετε να έχετε σημασία και είστε μέλος μιας μάζας που ελέγχεται από μια ‘οντότητα’ έξω από εσάς.

Αυτή η φιλοσοφία του αλτρουισμού και της θυσίας ‘προς τον συνάνθρωπο’ ή ‘προς την κοινωνία’ έχει να προσφέρει στον άνθρωπό μόνο πόνο, αγανάκτιση και δυστυχία. Γιατί αναιρεί την φύση του ως ένα αυτόνομο έλλογο όν. Είναι καιρός να επιστρέψουμε στην ανθρωποκεντρική θεώρηση του κόσμου, αυτή που μας πρόσφερε την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό και την πρωτόγνωρη ευημερία. Και η Ραντ μπορεί να μας δώσει τα εφόδια για μια καλύτερη ζωή.

Νίκος Χαραλάμπους

Συντονιστής ΑΚΡΟ-ΚΕΦίΜ

Μέλος ΔΣ του ΚΕΦίΜ